Autoencoder

Nén là một ràng buộc thông tin

Encoder $f_\theta$ đổi $\mathbf{x}$ thành code $\mathbf{z}$ ít chiều hơn; decoder $g_\phi$ đổi code thành $\hat{\mathbf{x}}$. Training cực tiểu sai khác giữa input và reconstruction, trung bình trên batch $B$ mẫu, mỗi mẫu $d$ feature:

Code ít chiều, còn gọi là biểu diễn ẩn (latent), tạo nút thắt (bottleneck): model không đủ chỗ chép mọi chi tiết nên phải giữ cấu trúc chung. Ảnh chữ số $28 \times 28$ nén về 32 chiều là bớt từ 784 xuống 32 số, khoảng 24.5 lần. Với ảnh, lỗi MSE cộng nút thắt hẹp thường làm ảnh tái tạo mờ: chi tiết nào không giữ được, model trả trung bình của chúng.

Nếu latent rộng bằng input hoặc encoder/decoder quá mạnh, model có thể học phép chép lại và tái tạo tốt cả mẫu lạ; vì vậy loss tái tạo nhỏ không tự chứng minh code hữu ích. Autoencoder bỏ thông tin theo loss, nên có thể bỏ luôn thứ mà một nhiệm vụ khác cần.

Hai nửa của model có thể chạy ở hai nơi. Khi nén để truyền, thiết bị chạy encoder và chỉ gửi $\mathbf z$; nơi nhận giữ decoder để dựng $\hat{\mathbf x}$. Khi phát hiện bất thường, hai nửa chạy liền nhau, vì score phải so $\hat{\mathbf x}$ với chính $\mathbf x$.

Dữ liệu có một cấu trúc biết trước

Ta sinh bốn cảm biến cùng phụ thuộc một số $t$: $[t,2t,-t,0.5t]$ cộng nhiễu nhỏ. Cấu trúc sạch thật sự chỉ có một bậc tự do, nên nén về một chiều có lý do. Train, validation và test được sinh riêng; mean/std chỉ lấy train. Các vector không bị ép vào 0–1, vì vậy decoder cuối để linear, không dùng sigmoid.

import numpy as np
import torch
from torch import nn

torch.set_num_threads(1)
torch.manual_seed(43)
g = torch.Generator().manual_seed(43)
direction = torch.tensor([1., 2., -1., .5])

def make_normal(n):
    t = torch.randn(n, 1, generator=g)
    clean = t * direction
    noisy = clean + .03 * torch.randn(n, 4, generator=g)
    return clean, noisy

clean_train, raw_train = make_normal(128)
_, raw_valid = make_normal(48)
_, raw_normal_test = make_normal(32)
_, raw_anomaly_test = make_normal(16)
raw_anomaly_test[:, 1] += 1.5
mean = raw_train.mean(dim=0)
scale = raw_train.std(dim=0, unbiased=False).clamp_min(1e-6)
train = (raw_train - mean) / scale
valid = (raw_valid - mean) / scale
test = (torch.cat([raw_normal_test, raw_anomaly_test]) - mean) / scale
test_labels = torch.cat([torch.zeros(32), torch.ones(16)]).long()
print(tuple(train.shape), tuple(valid.shape), tuple(test.shape))

Kết quả(128, 4) (48, 4) (48, 4)

Các mẫu bất thường (anomaly) được tạo bằng cách lệch riêng cảm biến thứ hai. Đây là định nghĩa bất thường trong bộ mô phỏng này. Trong dữ liệu thật, nhãn hoặc hiểu biết chuyên môn phải quyết định điều gì đáng báo; một giá trị xa trung bình vẫn có thể là hoạt động hợp lệ.

Chuẩn hóa quan trọng vì MSE cộng theo feature: cảm biến có đơn vị lớn sẽ chi phối nếu không chọn thang đo hợp lý.

Tính thử với một encoder đặt tay. Với hai cảm biến sạch trên đường $x_2=x_1$, chọn encoder $z=(x_1+x_2)/2$ và decoder $(z,z)$. Mẫu $[1,1]$ tái tạo đúng. Mẫu $[0.9,0.1]$ cho $z=0.5$, tái tạo $[0.5,0.5]$, MSE $((0.4)^2+(-0.4)^2)/2=0.16$. Phép chiếu bỏ phần lệch khỏi cấu trúc chung.

Nếu một mẫu lạ vẫn nằm trên đường ấy, ví dụ $[100,100]$, công thức trên tái tạo đúng. Một anomaly về độ lớn dọc cấu trúc có thể không được reconstruction error phát hiện. Đây là giới hạn cần hiểu trước khi gọi model là bộ phát hiện bất thường.

Tự cài baseline PCA trước

Với dữ liệu đã trừ mean, PCA một chiều chính là một autoencoder tuyến tính viết sẵn: encoder $z=\mathbf e^\top\mathbf x$ chiếu lên hướng chính $\mathbf e$ (vector đơn vị), decoder $\hat{\mathbf x}=z\,\mathbf e$ chiếu ngược. Theo định lý Eckart–Young, trong mọi cách nén tuyến tính về $k$ chiều rồi dựng lại, $k$ thành phần chính đầu tiên cho MSE trên train nhỏ nhất.

Vì vậy PCA vừa là baseline vừa là cận dưới cho autoencoder tuyến tính: mạng tối ưu tốt sẽ học cùng phép chiếu, dù latent của nó có thể bằng tọa độ PCA nhân một hệ số khác 0.

train_np = train.numpy()
_, singular_values, vt = np.linalg.svd(train_np, full_matrices=False)
axis = vt[0]
latent_np = train_np @ axis
reconstruction_np = latent_np[:, None] * axis[None, :]
print('PCA latent shape:', latent_np.shape)
print('PCA train MSE:', round(float(np.mean((reconstruction_np - train_np) ** 2)), 6))
print('variance fraction:', round(float(singular_values[0] ** 2 /
                                       np.sum(singular_values ** 2)), 6))

Kết quảPCA latent shape: (128,)
PCA train MSE: 0.001006
variance fraction: 0.998994

Hai số ăn khớp nhau. Sau chuẩn hóa, mỗi cột có phương sai 1, tổng phương sai là 4; MSE trung bình trên bốn cột đúng bằng phần phương sai bị bỏ: $1-0.998994=0.001006$. Tỉ lệ giữ lại cao phù hợp thiết kế một biến $t$ điều khiển bốn cảm biến.

Nhưng phương sai lớn chưa chắc mang thông tin cho nhãn (bài 2.9): nhãn có thể phụ thuộc đúng một hướng ít phương sai mà phép nén đã bỏ. Baseline này kiểm mục tiêu reconstruction, không thay cho đánh giá của nhiệm vụ dùng code về sau.

Học encoder/decoder bằng PyTorch

Ta dùng mạng linear $4\to1\to4$ không bias, vì dữ liệu đã center theo train và cấu trúc thật chỉ có một bậc tự do. Muốn học cấu trúc cong, autoencoder cần tầng ẩn có activation như ReLU; xếp thêm tầng linear mà không có activation chỉ tạo ra một phép tuyến tính khác, không vượt được PCA. Với dữ liệu thẳng như ở đây, mạng nhỏ nhất là đủ để kiểm pipeline.

class LinearAutoencoder(nn.Module):
    def __init__(self):
        super().__init__()
        self.encoder = nn.Linear(4, 1, bias=False)
        self.decoder = nn.Linear(1, 4, bias=False)

    def forward(self, x):
        return self.decoder(self.encoder(x))

autoencoder = LinearAutoencoder()
optimizer = torch.optim.Adam(autoencoder.parameters(), lr=.03)
initial_loss = (autoencoder(train) - train).square().mean().item()
for _ in range(300):
    autoencoder.train()
    optimizer.zero_grad(set_to_none=True)
    reconstructed = autoencoder(train)
    assert reconstructed.shape == train.shape
    loss = (reconstructed - train).square().mean()
    loss.backward()
    optimizer.step()
autoencoder.eval()
with torch.no_grad():
    final_loss = (autoencoder(train) - train).square().mean().item()
    valid_loss = (autoencoder(valid) - valid).square().mean().item()
    codes = autoencoder.encoder(valid)
print('train MSE:', round(initial_loss, 6), '->', round(final_loss, 6))
print('validation MSE:', round(valid_loss, 6))
print('latent:', tuple(codes.shape))

Kết quảtrain MSE: 0.22791 -> 0.001038
validation MSE: 0.00094
latent: (48, 1)

Train MSE giảm từ 0.22791 xuống 0.001038, chỉ cao hơn cận dưới PCA 0.001006 khoảng 3%: 300 bước Adam đã tới rất gần phép chiếu tối ưu. Validation 0.00094 thấp hơn train một chút; với 48 mẫu, chênh lệch cỡ này là dao động ngẫu nhiên của nhiễu, không phải dấu hiệu rò rỉ.

codes có shape (48,1), một số mỗi mẫu; dấu và thang của nó có thể đổi theo seed, nên khi dùng code làm feature cho clustering hay classifier, phải đánh giá lại trên split của nhiệm vụ ấy.

Từ reconstruction error tới ngưỡng báo

Bài toán này gọi là phát hiện bất thường (anomaly detection): hợp khi gần như chỉ có dữ liệu bình thường, còn lỗi thì hiếm và mỗi lần một kiểu, như máy hỏng, vết xước trên dây chuyền hay giao dịch gian lận.

Tính lỗi cho từng mẫu, trung bình theo feature, không gộp mất chiều batch. Chọn ngưỡng trên validation bình thường, chẳng hạn phân vị 95%; đây là cách đặt mức báo tương đối, không bảo đảm tỉ lệ báo nhầm đúng 5% trên mọi test. Validation nhỏ làm ngưỡng dao động; dữ liệu lệch phân phối có thể tăng số báo sai.

Cách cổ điển hơn là khớp một phân phối chuẩn cho từng đặc trưng rồi báo khi $p(\mathbf x) < \varepsilon$; $\varepsilon$ càng lớn thì càng ít bỏ sót nhưng càng báo nhầm nhiều.

def reconstruction_error(model, x):
    model.eval()
    with torch.no_grad():
        return (model(x) - x).square().mean(dim=1)

valid_error = reconstruction_error(autoencoder, valid)
threshold = torch.quantile(valid_error, .95).item()
test_error = reconstruction_error(autoencoder, test)
flag = test_error > threshold
true_positive = (flag & test_labels.eq(1)).sum().item()
false_positive = (flag & test_labels.eq(0)).sum().item()
false_negative = ((~flag) & test_labels.eq(1)).sum().item()
print('threshold:', round(threshold, 6))
print('normal/anomaly median error:', round(test_error[:32].median().item(), 6),
      round(test_error[32:].median().item(), 6))
print('TP FP FN:', true_positive, false_positive, false_negative)

Kết quảthreshold: 0.002907
normal/anomaly median error: 0.000808 0.106747
TP FP FN: 16 2 0

Hai median cách nhau hơn trăm lần (0.000808 so với 0.106747), nên score tách hai nhóm rất rõ. Ngưỡng bắt đủ 16 mẫu bất thường (FN = 0) và báo nhầm 2 trong 32 mẫu bình thường, tức 6.25%, gần mức 5% mà phân vị 95% nhắm tới; với 32 mẫu, mỗi mẫu đã là hơn 3 điểm phần trăm.

Nhãn test chỉ dùng để chấm, không dùng chọn ngưỡng. Nếu có validation chứa anomaly đã gắn nhãn, chọn ngưỡng tối đa F1 trên đó cũng hợp lệ, nhưng khi ấy bài toán đã dùng nhãn, không còn là phát hiện bất thường không giám sát.

Trên thang log, nhóm bất thường nằm cách ngưỡng hơn một bậc độ lớn, còn ngưỡng nằm sát đuôi của nhóm bình thường. Vì vậy dời ngưỡng trong vùng này chủ yếu đổi số FP, hầu như không đổi TP.

Denoising thay target của việc học

Autoencoder thông thường nhận $\mathbf x$ và tái tạo $\mathbf x$; denoising autoencoder nhận bản bị nhiễu $\tilde{\mathbf x}$ nhưng target là $\mathbf x$ sạch. Nếu target cũng nhiễu, model được thưởng khi giữ nhiễu. Lọc tiếng gõ phím, tiếng quạt mà giữ giọng nói trong ứng dụng họp trực tuyến là cùng bài toán trên âm thanh. Khi có cặp noisy/clean hoặc cơ chế mô phỏng nhiễu hợp lệ, ta cực tiểu $\lVert g(f(\tilde{\mathbf x}))-\mathbf x\rVert^2$.

Mô phỏng có sẵn clean_train, nên mỗi step ta tạo một bản nhiễu mới với độ lệch chuẩn 0.15 trên thang đã chuẩn hóa; model không thể học thuộc một bản nhiễu cố định. Đánh giá trên 24 cặp clean/noisy mới, dùng lại mean/std của train, và so với cách đơn giản nhất là giữ nguyên noisy input:

torch.manual_seed(47)
denoiser = LinearAutoencoder()
denoise_optimizer = torch.optim.Adam(denoiser.parameters(), lr=.03)
clean_scaled = (clean_train - mean) / scale
noise_generator = torch.Generator().manual_seed(47)
for _ in range(200):
    corrupted = clean_scaled + .15 * torch.randn(clean_scaled.shape, generator=noise_generator)
    denoise_optimizer.zero_grad(set_to_none=True)
    loss = (denoiser(corrupted) - clean_scaled).square().mean()
    loss.backward()
    denoise_optimizer.step()
clean_eval, _ = make_normal(24)
clean_eval = (clean_eval - mean) / scale
noisy_eval = clean_eval + .15 * torch.randn(clean_eval.shape, generator=noise_generator)
denoiser.eval()
with torch.no_grad():
    baseline = (noisy_eval - clean_eval).square().mean().item()
    denoised = (denoiser(noisy_eval) - clean_eval).square().mean().item()
print('noisy input MSE:', round(baseline, 6))
print('denoised MSE:', round(denoised, 6))

Kết quảnoisy input MSE: 0.019573
denoised MSE: 0.005335

Lỗi giảm từ 0.019573 xuống 0.005335, khoảng 3.7 lần. Hình học giải thích con số này: nhiễu Gaussian đẳng hướng rải đều năng lượng lên cả bốn chiều, còn tín hiệu sạch nằm trên một đường. Chiếu lên đường ấy chỉ giữ lại khoảng $1/4$ năng lượng nhiễu, $0.019573/4\approx0.0049$, gần mức 0.005335 đo được.

Cơ chế này cần hai điều kiện: cấu trúc sạch ít chiều, và nhiễu lệch khỏi cấu trúc ấy. Với một dạng nhiễu khác, hoặc dữ liệu có chi tiết thật nằm ngoài cấu trúc đã học, phải đo lại trên đúng dữ liệu đó: phép chiếu xóa mọi thứ lệch khỏi đường, kể cả chi tiết thật.